Niewielu zdaje sobie sprawę z tego, że jedna z kolebek chrześcijańskiej Europy znajduje się na dalekim Kaukazie. To właśnie tam, u podnóża wysokich gór znaczących granice Europy znajdują się państwa, które jako pierwsze w historii przyjęły chrzest – Armenia i Gruzja. Tradycja głosi, że Ormianie chrzest przyjęli w 301 roku. Z kolei Gruzini ochrzcili się kilkadziesiąt lat później, a uczynili to dzięki świętej Nino…
Święta Nino
Święta Nino urodziła się w Kapadocji na terenach dzisiejszej Turcji pod koniec III wieku n.e. Pochodziła z bardzo pobożnej rodziny. Jeszcze gdy była dzieckiem jej ojciec odszedł, by żyć i medytować na pustyni, a matka została diakonisą. Jej wychowaniem zajęła się wtedy pobożna miejscowa staruszka. To ona jako pierwsza opowiedziała małej Nino o Gruzji. Gdy dziewczynka była starsza doznała objawienia Matki Bożej. Maryja zwróciła się do niej z prośbą by wzięła krzyż i wyruszyła do Gruzji głosić naukę Chrystusa.
Święta Nino – patronka Gruzji. Jej wspomnienie liturgiczne w Kościele katolickim obchodzone jest 14 stycznia, w Kościele gruzińskim i prawosławnym 27 stycznia, w kościele Ormiańskim 11 listopada. Źródło: Wikimedia Commons
Chrzest króla Miriana
Według innych przekazów św. Nino była niewolnicą która, dostała się do niewoli Miriana, króla Iberii – jednego z gruzińskich królestw. Młoda, piękna, jasnowłosa Nino własnymi włosami splotła krzyż z gałązek winorośli i podążyła na północ. Przemierzając góry i pustkowia dotarła na miejsce w 319 roku. Wkroczyła w granice Gruzji i zaczęły dziać się cuda. Miejscową ludność urzekła swą dobrocią i pobożnością. Pomagała potrzebującym, w imię Chrystusa uzdrawiała chorych. Doszło do tego, że od śmierci wybawiła żonę gruzińskiego władcy Miriana III, królową Nano. Gdy wdzięczny król zapytał Nino jakiej nagrody chce dla siebie, odparła, że pragnie zbudować kościół. Tak na terenie Gruzji powstała pierwsza chrześcijańska świątynia, do której Mirian III sprowadził kapłanów z Konstantynopola. W 327 roku przybyli księża udzielili chrztu gruzińskiej rodzinie królewskiej. O potędze Jezusa już wkrótce przekonać miał się sam Miriam III. Gdy zagubił się na polowaniu zaskoczony wielkimi ciemnościami powrotną drogę odnalazł dopiero po wezwaniu imienia Chrystusa.
Katedra Sioni w Tbilisi, w której znajduje się najważniejsza gruzińska relikwia – krzyż św. Nino. Katedra została wzniesiona na przełomie VI i VII wieku. Do dzisiaj jest najważniejszą świątynią w Gruzji. Zdjęcie z mojego wyjazdu. Fot. Bartosz Miśkowiec.
Gruzińscy męczennicy
W taki oto sposób dzięki pięknej Nino Gruzja jako drugi kraj na świecie stała się państwem chrześcijańskim. Chrystianizacja gruzińskich ziem przebiegała stopniowo przez kolejne stulecia. Jeszcze długo silne pozostawały wpływy pogańskie. Ciągłym zagrożeniem dla młodego Kościoła gruzińskiego był też perski zoroastryzm, który potężne imperium szerzyło także siłą i przymusem. W V wieku przekonała się o tym święta Szuszanik. Młoda Gruzinka zamęczona została przez własnego męża, który próbował wymusić na niej konwersje na wiarę Persów. Trzy wieki po chrzcie Gruzji do znacznego umocnienia się gruzińskiego Kościoła przyczyniła się grupa tzw. Trzynastu Ojców Syryjskich. Pochodzący z Syrii mnich Jan z Zedazeni oraz jego dwunastu uczniów przybyli do Królestwa Iberii w VI wieku. Na miejscu zajęli się pracą misyjną, zapoczątkowali rozwój gruzińskiego monastycyzmu oraz wzmocnili gruzińskie kontakty z takimi kolebkami chrześcijaństwa jak Jerozolima czy Antiochia. Mnisi żyjący w opinii świętości, na ołtarze wyniesieni zostali już po śmierci. Ta szczególnie tragiczna okazała się dla mnicha Abibosa z Nekresi, który za swą prace misyjną wśród pogan ukamienowany został na rozkaz władcy Persji.
Krzyż znajdujący się u podnóża XIV wiecznego kościoła św. Trójcy (Gergeti Trinity Church) w Stepansmindzie na wysokości 2170 m n.p.m. Wokół ośnieżone szczyty Kaukazu. Zdjęcie mojego autorstwa.
Katedra św. Trójcy w Tbilisi jest największą świątynią Gruzji i jednocześnie jedną z największych świątyń prawosławnych świata. Powstała jako wotum dziękczynne za odzyskanie niepodległości przez Gruzję. Konsekracja świątyni nastąpiła w 2004 roku. Katedra ma 68 m wysokości oraz ponad 5000 m2 powierzchni. Zdjęcie mojego autorstwa.
Wizerunek Matki Boskiej znajdujący się w Tbilisi, nad rzeką Mtkwari (Kura), u podnóża kościoła Metekhi. Zdjęcie mojego autorstwa.
Gruziński Kościół
Gruzja bardzo szybko awansowała do pozycji jednego z ważniejszych centrów chrześcijańskiego świata, uczestnicząc w kształtowaniu zasad i dogmatów całego Kościoła. Na przełomie V i VI wieku gruziński Kościół był już tak silny, że negując postanowienia Soboru Chalcedońskiego, na czele z dogmatem o podwójnej naturze Chrystusa, przekształcił się w niezależną wspólnotę autokefaliczną. Stało się to zresztą pod patronatem gruzińskiego króla Wachtanga I Gorgasali. Także w tym okresie dzięki chrześcijańskim duchownym opracowany został gruziński alfabet. Najstarsze odkryte inskrypcje starogruzińskie pochodzą z V wieku i zachowały się w iberyjskim klasztorze założonym w Palestynie, staraniem Piotra z Iberii, jednego z największych teologów swoich czasów. Liczne ślady działalności gruzińskich mnichów odnaleziono też w Grecji czy Egipcie. Sama Gruzja w wierności Chrystusowi przetrwała tysiąclecia, mimo wielokrotnej niewoli i najazdów muzułmańskich Arabów, Persów, Mongołów, Turków czy ateistycznych bolszewików. Z czasem chrześcijańska wiara, której widomym znakiem stała się wspaniała sztuka sakralna, zespoliła się w jedno z obroną gruzińskiej suwerenności. Święta Nino z kolei już na wieki pozostać miała apostołką i patronką Gruzji. Jej krzyż stał się jednym z gruzińskich symboli narodowych i po dziś dzień jest przechowywany w Tbilisi jako największa relikwia Gruzinów.
Piotr Worwa
Bibliografia:
Baranowski Bohdan, Baranowski Krzysztof, Historia Gruzji, Ossolineum, 1987.
Chrzest w IV wieku!, kaukaz.pl
Gruzja, ExpressMap Polska, Warszawa, 2017.
Święta Nino. Kobieta, dzięki której Gruzja przyjęła chrześcijaństwo, pl.aleteia.org, 01.10.2016 r.
Święta Nino – apostołka i patronka Gruzji, obliczagruzji.monomit.pl
Złote Runo – Sztuka Gruzji, wystawa Muzeum Narodowego w Krakowie, 18.04-15.09.2024 r.
Tytułowa grafika: Panorama miasta Tbilisi z jego świątyniami widziana z Twierdzy Narikala. Fot. Bartosz Miśkowiec
