Zamek Spiski i Spiska Kapituła czyli potęga i bogactwo słowackiego Spiszu

Zamek Spiski to jedno z największych średniowiecznych zamczysk Europy. Wielokrotnie przechodził z rąk do rąk w wyniku politycznych targów i negocjacji, jednak wzięty szturmem w swej długiej historii nie został nigdy. Dziś stanowi wspaniałe świadectwo średniowiecznej potęgi i bogactwa Spiszu. W 1993 roku, wraz ze Spiskim Podgrodziem oraz Spiską Kapitułą, wpisany został na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Gniazdo buntowników

Wznosząca się ponad 200m nad Kotlinę Spiską wapienna skała zamieszkana przez człowieka była już w czasach prehistorycznych, a jej umacnianie i fortyfikowanie rozpoczęło się w starożytności. Historia spiskiego zamku, którego fundamentem się stała, zaczęła się jednak dopiero w średniowieczu. Pierwsza historyczna wzmianka na temat zamku pochodzi z 1209 roku, a historycy i archeolodzy jego początki datują na przełom wieków XI i XII. Najintensywniejsza rozbudowa zamku przypadła na wiek XIII. W tym okresie wzniesiona została wieża, romański pałac, kaplica, a skalny masyw umocniony został murem. Zamek Spiski stał się w tym okresie jedną z najważniejszych królewskich warowni na północy Królestwa Węgier rządzonego przez władców z dynastii Arpadów. Jako jeden z nielicznych oparł się mongolskiemu najazdowi Batu-chana w 1241 roku. W 1312 roku obronił się z kolei przed oddziałami Máté Csáka. Ten zbuntowany węgierski palatyn okazał się prawdziwym utrapieniem węgierskich królów. Skonfliktowany z ostatnim Arpadem Andrzejem III, stronnik ostatniego Przemyślidy Wacława III, z królem Karolem Robertem Andegaweńskim prowadził już regularną wojnę. Jego potęgę złamała dopiero krwawa bitwa pod Rozgoniem. Gniazdem innego wielkiego buntownika stał się Zamek Spiski w 1442 roku.  W jego murach swoje obozowisko założył wtedy Jan Jiskra – czeski stronnik Habsburgów broniący praw do węgierskiej korony Władysława Pogrobowca, skutecznie wojujący z królem Władysławem Warneńczykiem oraz Janem Hunyadym. To właśnie Czechowi zamek zawdzięcza powstanie nowych fortyfikacji i wielkiego dolnego dziedzińca.

Narodziny króla

W połowie XV stulecia król Maciej Korwin, wraz z godnością żupana spiskiego, podarował zamek rodowi Zápolya. Potężny magnacki ród uczynił z niego wkrótce swoją najważniejszą siedzibę. Zamkowe zabudowania zostały zmodernizowane, podwyższona została wieża, pałac nabrał gotyckiego stylu. W 1487 roku na zamku narodził się ostatni węgierski władca Królestwa Węgier – Jan Zápolya. Na króla wybrany został po śmierci Ludwika Jagiellończyka w bitwie z Turkami pod Mohaczem w 1526 roku. Wspierany przez Polskę, za żonę pojął córkę Zygmunta Starego, Izabelę Jagiellonkę. Nie zdołał zapobiec rozerwaniu Królestwa Węgier między Habsburgów, a Imperium Osmańskie. Klęska rodu Zápolya w walce z Habsburgami oznaczała również utratę Zamku Spiskiego, który Ferdynandowi I poddał się w 1528 roku. Ten po krótkim okresie chaosu, w którym potencjalnym panem zamku miał szansę zostać polski magnat Hieronim Łaski, przypadł na własność rodowi Thurzonów, władców bogatego „Państwa Orawskiego”. W 1639 roku zamczysko odziedziczyła spokrewniona z Thurzonami rodzina Csákych. Wraz z nowymi właścicielami na zamku pojawił się renesans, a później także barok. Magnacka rodzina zamieszkiwała w średniowiecznej warowni do końca XVII stulecia. Rosnące koszty utrzymania oraz modernizacji zamku ostatecznie zdecydowały o wyprowadzce rodu Csákych. Na zamku pozostała niewielka załoga. Regularne wojsko powróciło do zamku na przełomie XVII i XVIII wieku. W obliczu węgierskich powstań Kuruców Imre Thököly’ego oraz powstania Rakoczego oddziały te miały pilnować w regionie interesów Habsburgów. W 1703 roku powstańcom Franciszka II Rakoczego udało się przejściowo opanować zamek.

Niekończąca się historia

Wiek XVIII to okres stopniowego popadania w ruinę Zamku Spiskiego. Najtragiczniejszy w skutkach dla średniowiecznej warowni okazał się pożar w roku 1780. Zamkowe mury opuściły wtedy ostatnie zbrojne oddziały. W XIX stuleciu zamek opustoszał całkowicie, coraz częściej stając się celem badań historyków. W rękach rodu Csákych pozostał do końca II wojny światowej. Upaństwowiony w nowych realiach komunistycznej Czechosłowacji w 1961 roku uznany został za Narodowy Pomnik Kultury. Dopiero wtedy na większą skalę ruszyły prace konserwatorskie zabezpieczające ruiny oraz badania archeologiczne. Biorąc pod uwagę ogrom zadania, zabezpieczenia jednej z największych średniowiecznych warowni Europy, proces ten nie zakończył się nigdy i trwa do dnia dzisiejszego. W 1993 roku Zamek Spiski został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Spiskie Podgrodzie

Naturalnym przedłużeniem zamkowej infrastruktury już w średniowieczu okazało się Spiskie Podgrodzie. Historia osady sięga wieku XII i związana jest z osadnictwem saskim, a pierwsza pisemna wzmianka o niej pochodzi z roku 1249. To właśnie w tym okresie zamkowe podgrodzie przekształciło się w niezależne miasteczko, którego bogactwo rosło dzięki działalności miejscowych cechów rzemieślniczych, w szczególności sukienników, szewców oraz rzeźników. Jakość produkowanych w mieście towarów uznana była w całym regionie, a spiskie parówki wielką sławą na całych Węgrzech cieszyły się jeszcze w XIX wieku! W 1412 roku Spiskie Podgrodzie weszło w skład tzw. zastawu spiskiego, czyli kilkunastu spiskich miasteczek, które król Zygmunt Luksemburski zastawił Polsce w zamian za pożyczkę. Pod władzą polskiej administracji tereny te pozostały aż do 1769 roku! Spiskie Podgrodzie posiadało prawo organizacji targów. Znaczne społeczności tworzyli w nim Niemcy i Żydzi. Piękną pamiątkę tego okresu po dziś dzień stanowi nieregularny spiski rynek otoczony kamieniczkami, na fasadach których dostrzec można wpływy zarówno gotyku, jak i renesansu. Innymi zabytkami miasteczka są kościoły – katolicki oraz ewangelicki, a także synagoga. W 1993 roku Spiskie Podgrodzie zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Spiska Kapituła

Ślady pierwszej romańskiej rotundy początki kościoła św. Marcina w Spiskiej Kapitule przesuwają aż na wiek XI. Sama kapituła, zgodnie z dokumentami króla Andrzeja II, pojawiła się w tym miejscu w wieku XIII. To właśnie w tym stuleciu rozpoczęła się budowa romańskiej świątyni św. Marcina, a swoją działalność zapoczątkowała prepozytura kapituły oraz szkoła, która z czasem przekształcona została w seminarium. Burzliwy wiek XIII dla rodzącego się kościelnego miasteczka oznaczał dobrodziejstwa związane z obecnością w Zamku Spiskim królewskiego brata Kolmana, a także zniszczenia tatarskiego najazdu. Ten ostatni stał się powodem budowy murów obronnych, które wznosić rozpoczęto w stuleciu XIV. Nie uchroniły one Kapituły przed oddziałami zbuntowanego palatyna Máté Csáka czy najazdem husytów. Obecności na Zamku Spiskim w połowie XV wieku Jána Jiskry Kapituła zawdzięczała przebudowę w stylu gotyckim. Z kolei obecne fortyfikacje Kapituły pochodzą z lat 1662–1665 i są pozostałości gospodarowania na Górze św. Marcina jezuitów. W 1776 roku Spiska Kapituła stała się siedzibą nowo utworzonego biskupstwa spiskiego, co pośrednio związane było z pierwszym rozbiorem polski. Kościół św. Marcina podniesiony został do rangi katedry. W Spiskiej Kapitule na dobre zagościł też barok, którego pokonać zdołała dopiero XIX-wieczna regotyzacja świątyni. W 1993 roku Spiska Kapituła wpisana została na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Piotr Worwa

Bibliografia:

Katedra w Spiskiej Kapitule – Słowacki Watykan, sekulada.com, 19.06.2016 r.

Spiskie Podgrodzie, UESCO w zasięgu ręki, unesconadosah.sk

Spišský hrad, spisskyhrad.sk

Spisske Podhradie – Zamek Spiski, medievalheritage.eu

Tytułowa grafika: Podejście pod Zamek Spiski, 2025 rok. Fot. Rafał Worwa