Wyszehrad w Pradze czyli legendarna kolebka czeskiej państwowości

Wyszehrad (Vyšehrad) to jedno ze wzgórz czeskiej stolicy – Pragi. Położony na prawym brzegu Wełtawy stromymi zboczami wznosi się wysoko ponad jej wody. Jako jedna z najstarszych części miasta przez stulecia obrósł nie tylko starymi drzewami, ale przede wszystkim legendami, które początki królewskiej historii Czech wywodzą właśnie z Wyszehradu…

Legendarne początki – Czech, Libusza i Przemysł Oracz

Pierwszym czeskim władcą według legendy miał być Czech, brat Lecha i Rusa. Wędrując przez leśne ostępy dotarł on nad Wełtawę, gdzie postanowił osiedlić się ze swoim ludem. Rządził długo i szczęśliwie, a brzegi Wełtawy już na zawsze stać miały się domem czeskiego ludu. Następcą Czecha został Krok – sprawiedliwy sędzia. To właśnie on kierowany przez bogów odnalazł wysoką skałę, na której założył Wyszehrad. Nie wykluczone, że powiązać można go z legendarnym księciem Krakiem, którego pamięć przechowała krakowska tradycja. Czeski Krok dochował się trzech córek – Kazi, Tetki i Libuszy. Władzę po ojcu przejęła najmłodsza, najroztropniejsza z sióstr, Libusza. Jej rządy trwały do momentu zanegowania przez możnych jej praw do władzy jako kobiety. Urażona Libusza postanowiła wtedy znaleźć sobie męża. Wizja zesłana jej przez bogów jako przyszłego męża wskazała jej oracza z parą wołów różnej maści. Posłańcy księżnej odnaleźli go we wsi Stadice. Nazywał się Przemysł. Przemysł Oracz, posłuszny woli bogów, udał się na książęcy dwór i poślubił Libuszę. Tak zapoczątkowana została królewska czeska dynastia – ród Przemyślidów.

Gród Przemyślidów

Faktyczna historia Wyszehradu rozpoczęła się w połowie X wieku, a pierwsza pisemna wzmianka o nim pochodzi z Kroniki Kosmasa i tyczy się lat 1003-1004. Wyszehrad był już wtedy jedną z siedzib władców Czech z dynastii Przemyślidów. Na umocnionym wzgórzu znajdowały się książęcy dwór, kościół oraz mennica bijąca książęce denary. Według Thietmara to właśnie dźwięk dzwonów Wyszehradu miał dać znak mieszkańcom Pragi do wygnania z miasta polskiej załogi, którą w 1003 roku wprowadził tam Bolesław Chrobry. Główną siedzibą już nie książęcą, a królewską, stał się Wyszehrad za panowania pierwszego czeskiego króla – Wratysława II. Władca skonfliktowany ze swym młodszym bratem, biskupem Jaromirem, opuścił praski zamek w 1070 roku. Na wzgórzu wyszehradzkim rozpoczął budowę kamiennego zamku, bazyliki św. Piotra i Pawła, rotundy św. Marcina oraz kościoła św. Wawrzyńca. Nad tym wszystkim czuwać miała ufundowana przez króla kapituła, niezależna od praskiego biskupa, podległa jedynie Rzymowi, która przez kolejne dekady stała się kuźnią królewskich urzędników i dyplomatów. Władcą, który opuścił Wyszehrad i powrócił na Hradczany był książę Sobiesław I w 1140 roku. Gospodarzami wzgórza pozostali prepozyci kapituły wyszehradzkiej i książęcy burgrabiowie.

Siedziba cesarza i husyci

Ponowny rozkwit wyszehradzkiego wzgórza nastąpił w połowie XIV wieku w złotej epoce cesarza Karola IV Luksemburskiego. Wyszehrad został połączony z murami miejskimi Pragi, a stara romańska architektura musiała ustąpić miejsca gotykowi. Przebudowany został zarówno zamek, jak i bazylika. Wzgórze zostało ufortyfikowane nowym ceglanym murem z dwiema bramami. Zyskał też Wyszehrad szczególne miejsce w królewskim ceremoniale. Cesarz Karol IV zdecydował, że to właśnie na wyszehradzkim wzgórzu rozpoczynać będzie się każda kolejna czeska koronacja. Złoty okres praskiego Wyszehradu został brutalnie przerwany przez rewolucję husycką. W 1420 roku twierdza wyszehradzka znalazła się w samym centrum wojny pomiędzy królem Zygmuntem Luksemburskim, a Husytami. We wrześniu oddziały husyckie otoczyły znajdującą się na Wyszehradzie królewską załogę. Na odsiecz jej ruszył sam król Zygmunt Luksemburczyk. U stóp wzgórza, w pobliżu kościoła św. Pankracego, poniósł jednak dotkliwą klęskę. Nie udały się również wcześniejsze próby dostarczenia obrońcom żywności drogą wodną. Wełtawa została bowiem zablokowana żelaznymi łańcuchami. Garnizon Wyszehradu skapitulował przed husytami w listopadzie 1420 roku. Królewscy żołnierze, a razem z nimi członkowie kapituły, opuścili wzgórze, na które wtargnął wściekły lud Pragi. Wspaniała gotycka zabudowa została najpierw ograbiona, a później podpalona i obrócona w ruinę. W morzu zniszczenia ostała się jedynie bazylika św. Piotra i Pawła oraz rotunda św. Marcina.

Barokowa twierdza

Gdy ustała husycka rewolucja Wyszehrad powoli zaczął podnosić się z ruiny. Od 1455 roku ponownie znalazł się też we władzy wyszehradzkiej kapituły. Z nastaniem XVII wieku Habsburgowie zdecydowali o stworzeniu na wzgórzu potężnej barokowej twierdzy. Część mieszkańców została wysiedlona, wzniesione zostały zbrojownia, podziemne kazamaty, bramy oraz mury i bastiony. Dawna gotycka zabudowa Wyszehradu niemal przestała istnieć. Co ciekawe, budowana i ulepszana przez dwa stulecia twierdza, praktycznie ani razu realnie nie przyczyniła się do obrony Pragi. W tym czasie przez jej mury przewinęły się wojska francuskie, pruskie czy napoleońskie. Rozwój technologii wojskowej oraz zmiany polityczne – klęska Austrii w wojnie z Prusami –  doprowadziły w 1866 roku do zniesienia twierdzy Wyszehrad dekretem cesarza Franciszka Józefa I. Pod administracją wojskową wzgórze pozostało jednak aż do 1911 roku. W tym okresie zmiany zaszły też w części sakralnej wyszehradzkiej zabudowy. W latach 1885-1903, zbarokizowany na początku XVIII wieku kościół św. Piotra i Pawła, za sprawą Josefa Mockera, odzyskał swoją gotycką formę. Przebudowie uległ również sąsiedni cmentarz. Odtąd stał się on miejscem spoczynku wybitnych przedstawicieli czeskiego narodu, a w jego wschodniej części wzniesione zostało mauzoleum Slavín – panteon czeskich artystów i naukowców. Po II wojnie światowej w miejscu dawnej zbrojowni, w sąsiedztwie kościoła św. Piotra i Pawła, umieszczone zostały monumentalne rzeźby postaci z czeskiej mitologii autorstwa Josefa Václava Myslbeka: Lumír i Pieśń, Záboj i Slavoj, Ctirad i Šárka. W 1978 roku zespół rzeźb uzupełniony został o ostatnią, zniszczoną jeszcze w czasie wojny, rzeźbę Przemysł i Libusza. Po tysiącu lat księżna Libusza powróciła na Wyszehrad!

Piotr Worwa

Bibliografia:

Praha – kościół św. Piotr i Pawła, medievalheritage.eu

Praha – zamek Vyšehrad, medievalheritage.eu

Milan Degen: Vyšehrad, starapraha.cz

Tytułowa grafika: Brama Leopolda na Wyszehradzie w Pradze, 2026 rok. Zdjęcie mojego autorstwa.