Wielkie Tyrnowo czyli stolica średniowiecznej Bułgarii

Newralgiczne położenie wzgórz obrośniętych tarniną, które rozłożyły się na krawędzi masywu Wielkiej Płaniny, nad brzegami rzeki Jantry, człowiek dostrzegł już w odległej starożytności. Wzgórza Carewec i Trapezica zamieszkiwały w tym okresie kolejno trackie plemiona, rzymscy osadnicy, Goci i Słowianie. Ci ostatni zostawili po sobie zresztą nazwę osady pochodzącą właśnie od ciernistych krzewów tarniny. Prawdziwa kariera Wielkiego Tyrnowa rozpoczęła się jednak dopiero wraz z przybyciem na Bałkany Bułgarów…

Bułgarzy na Bałkanach

Na bałkańskie obszary zamieszkałe przez Słowian, a kontrolowane przez Cesarstwo Bizantyjskie, Bułgarzy napłynęli w VII wieku. W następnych stuleciach Bułgarzy pod wodzą ambitnych władców, na ziemiach odebranych Cesarstwu, stworzyli silne państwo, które zagrażać zaczęło samemu Konstantynopolowi. W IX wieku Bułgaria była już największym mocarstwem regionu, a chan Krum był w stanie w 811 roku rozgromić bizantyjskie armie cesarza Nikefora I. Dwa lata później stanął pod murami Konstantynopola. Na dobre trwał wtedy już proces slawizacji Bułgarów, który przyśpieszył jeszcze po chrzcie chana Borysa w 866 roku. Złamać potęgę wczesnośredniowiecznej Bułgarii – Pierwszego Carstwa – na początku XI wieku udało się dopiero cesarzowi Bazylemu II, nie przez przypadek nazwanemu Bułgarobójcą. Państwo bułgarskie zniknęło wtedy z europejskiej areny na prawie dwa stulecia.

Drugi Konstantynopol

W okresie wczesnobułgarskim oraz bizantyńskim Wielkie Tyrnowo funkcjonowało jako dość prowincjonalna osada, w której stacjonował wojskowy garnizon. Położone nieco na uboczu, otoczone górami, z końcem XII wieku stało się źródłem rewolty skierowanej w bizantyjskie panowanie nad Bułgarią. W 1186 roku bracia Asenidzi – Teodor, Jan Asen i Kałojan – podnieśli skuteczny bunt przeciwko Bizancjum. Teodor, przyjmując imię Piotr, koronował się na cara, sprzymierzył się z koczowniczymi Połowcami, a swoją stolicę ustanowił właśnie w Wielkim Tyrnowie. W kolejnych dziesięcioleciach znaczenie i bogactwo Tyrnowa rosły wraz z rozwojem państwa dynastii Asenidów – Drugiego Carstwa Bułgarskiego. Wielkie Tyrnowo stopniowo awansowało wtedy do roli jednej z najpotężniejszych bałkańskich twierdz. Naturalne walory obronne miasta wzmocnione zostały przez system kamiennych fortyfikacji. Na wzgórzu Carewec wzniesione zostały majestatyczne budowle carskiego pałacu, w którym rezydował car, oraz kompleks zabudowań patriarchatu – siedziby patriarchy tyrnowskiego. Stolica Bułgarii jaśniała blaskiem prawosławnych świątyń wznoszonych przez kolejnych władców, które wypełniły liczne relikwie. Kwitł kult świętych: Matki Bożej, Demetriusza (rzymskiego wojownika i męczennika, patrona carskiej dynastii Asenidów), Petki (mniszki i pustelniczki) czy Jana Rylskiego (pustelnika, patrona Bułgarów). Z czasem samo miasto funkcjonować zaczęło jako święte, drugi Konstantynopol!

Zaprawdę błogosławione jestem pośród miast, gdyż dobre skarby nabyłem – zacne relikwie, których wstawiennictwo posiadając od wszelkich okrutników się ratuje. Mając [zaś] jako orędowniczkę czystą Matkę Bożą, za sprawą jej modlitw od wszelkich nieszczęść będziemy wybawieni. (Patriarcha Eutymiusz)

Wielkie Tyrnowo oddziaływało zresztą nie tylko na Bułgarów, ale na cały świat wschodniochrześcijański. W mieście kwitła kultura, rozwijało się malarstwo śpiew i literatura. Patriarcha tyrnowski swym autorytetem obejmował Serbię, Mołdawię, Wołoszczyznę, a nawet Ruś Kijowską. Władcy Tyrnowa, w perspektywie słabnącego Bizancjum, pretendować poczęli do roli najważniejszych obrońców Ortodoksji.

Krucha potęga

Ze swej stolicy w Wielkim Tyrnowie carowie Bułgarii prowadzili swe wojska na wojenne wyprawy. W 1205 roku car Kałojan podążył ze swą armią do Tracji. O interwencje prosili go mieszkańcy tej bizantyjskiej dzielnicy zagrożeni przez wojska łacińskich krzyżowców, którzy rok wcześniej zdobyli sam Konstantynopol i ustanowili w nim Cesarstwo Łacińskie. Kałojan oddziały łacinników rozgromił pod Adrianopolem biorąc do niewoli pierwszego łacińskiego cesarza Baldwina z Flandrii. Jeszcze większe sukcesy ćwierć wieku później osiągnął car Jan Asen II. Pod Kłokotnicą w 1230 roku rozbił wojska despoty epirskiego Teodora, dla odmiany przedstawiciela jednej z dynastii bizantyjskich, wziął go do niewoli, a do swego państwa przyłączył liczne ziemie w Tracji, Macedonii i Albanii.

Całą ziemię od Odrinu [Adrianopola] do Draczu [Dyrrachion] przejąłem – grecką, albańską i serbską. Frankowie trzymali tylko miasta wokół Carogrodu… (Inskrypcja z Kościoła Św. Czterdziestu Męczenników)

Kres bułgarskiej potędze położyły śmierć cara Jana Asena II w 1241 roku oraz Tatarzy, którzy przetoczyli się przez państwo bułgarskie w latach 40. XIII wieku. Dla Bułgarii rozpoczynał się wiek chaosu, wojen i wewnętrznych walk. Na tyrnowskim tronie ruszyła prawdziwa karuzela władców, a pod mury świętej stolicy regularnie podchodziły wojska tatarskie, serbskie czy bizantyjskie. W 1277 roku kraj zapłonął od chłopskiego powstania. Z rąk powstańców legł w pół sparaliżowany car Konstantyn Asen Tich. Przewódca chłopskich rebeliantów – Iwajło – rok później wkroczył do tyrnowskiej stolicy, pojął za żonę wdowę po Konstantynie oraz koronował się na cara. Chaos w państwie trwał jednak dalej, a Iwajło zginął już w 1280 roku zamordowany przez Tatarów. Ostatecznie względny spokój i stabilizację przyniosły dopiero rządy Jana Aleksandra I, który tyrnowski tron objął w roku 1331. Nowy car porozumiał się z rosnącą w siłę Serbią oraz pokonał Bizantyjczyków. Bułgarii zapewnił trzy dekady pokoju, rozwoju handlu oraz rozkwitu kultury. Okres chwilowej prosperity nie przełożył się na odbudowę znaczenia państwa w regionie. Przeciwnie, rosły wewnętrzne separatyzmy. Od Bułgarii oderwała się Dobrudża , a samo carstwo pod koniec życia władcy podzielone zostało między jego synów na część tyrnowską i widyńską. Umierając w 1371 roku car Jan Aleksander zostawiał państwo podzielone i nie przygotowane na nadchodzącą konfrontację. Tymczasem po europejskiej stronie Bosforu usadowić zdążyli się Turcy. Ze swej nowej stolicy w Adrianopolu już wkrótce wyruszyć mieli na podbój Bałkan…

Oblężenie Tyrnowa

Po śmierci cara Jana Aleksandra władze w Wielkim Tyrnowie objął jego młodszy syn Jan Szyszman. Nie był on w stanie skutecznie przeciwstawić się regularnemu podbojowi tureckiemu, który na dobre ruszył w latach 80. XIV wieku. Jeszcze w 1388 roku, po wielkim najeździe Alego Paszy, car zdołał ocalić resztki swojej władzy. Musiał jednak uznać się wasalem sułtana. Wiosną 1393 roku sułtan Bajazyd postanowił ostatecznie rozprawić się ze swym niepewnym bułgarskim wasalem. Na czele 30-40 tys. żołnierzy, przekraczając Starą Płaninę, osobiście ruszył bezpośrednio na stołeczne Tyrnowo.

Barbarzyński car z nimi przyszedł i niespodziewanie napadł miasto nie z jednej czy dwóch stron, ale otoczył je całe. (Grzegorz Camblak, skryba, uczeń patriarchy Eutymiusza)

Cara Jana Szyszmana nie było w mieście. Przebywał na północy, w twierdzy Nikopol. W Tyrnowie pozostał niewielki garnizon, grupa bojarów oraz patriarcha Eutymiusz. Żołnierze i mieszkańcy, wzmocnieni charyzmą i autorytetem patriarchy Eutymiusza postanowili się bronić. Dramatyczne walki trwały blisko trzy miesiące, a miasto ostatecznie skapitulowało dopiero 17 lipca 1393 roku. Zemsta Turków za tak zdecydowany opór była straszliwa. Część mieszkańców, na czele z ponad setką bojarów, została wymordowana. Wielu zostało wygnanych z miasta, a patriarcha Eutymiusz został usunięty z Carewca. Po upadku Tyrnowa car Jan Szyszman w swej ostatniej fortecy w Nikopolu stawiał Turkom opór jeszcze dwa lata. Ostatecznie i on musiał ulec potędze Osmanów, którzy zamordowali go w 1395 roku. Dramatyczna walka ostatniego cara Bułgarii przeszła do narodowej legendy, a Bułgarski Kościół Prawosławny ogłosił go świętym.

W osmańskiej niewoli    

Upadek Wielkiego Tyrnowa w 1393 roku rozpoczął okres prawie pięciu stuleci osmańskiej niewoli. Dawna bułgarska stolica stała się jednym z podrzędnych miast wielkiego tureckiego imperium. Dla samych Bułgarów nadal stanowiła jednak centrum narodowej tradycji, kultury oraz świadectwo minionej potęgi. Stało się też Wielkie Tyrnowo podstawą i źródłem kolejnych bułgarskich zrywów skierowanych przeciwko tureckiemu panowaniu. A te wybuchały regularnie: pierwsze powstanie tyrnowskie w 1598 roku, drugie powstanie tyrnowskie w 1686 roku, trzecie powstanie tyrnowskie w roku 1700. Każde z nich odwoływało się do spuścizny bułgarskiego carstwa oraz ciągłości władzy carów z ostatniej dynastii Szyszmanów. Kulminacyjnym momentem bułgarskiego oporu okazał się wiek XIX. Wielkie Tyrnowo było wtedy świadkiem spisku Wełcza w 1835 roku, powstania kapitana Diado Nikoły w 1856 roku oraz największego, powstania kwietniowego w 1876 roku. Wszystkie z rebelii zostały brutalnie stłumione przez regularne i nieregularne oddziały tureckie. Tylko powstanie kwietniowe przyniosło kilkanaście tysięcy ofiar bułgarskich. Turcy mordowali nie tylko powstańców, ale też ludność cywilną, w tym kobiety i dzieci. Dziesiątki bułgarskich miejscowości zostało puszczonych z dymem, setki splądrowanych. Ostatecznie Wielkie Tyrnowo wyzwolone zostało rok później w ramach wojny rosyjsko-tureckiej. 7 lipca 1876 roku do miasta wkroczyły oddziały rosyjskie. W czerwcu 1877 roku do Tyrnowa tryumfalnie wjechał, entuzjastycznie witany przez mieszkańców miasta, rosyjski książę Mikołaj Nikołajewicz. W 1879 roku w mieście zwołane zostało pierwsze Zgromadzenie Konstytucyjne, a Zgromadzenie Narodowe wybrało na księcia Bułgarii Aleksandra Battenberga. Proces narodowowyzwoleńczy Bułgarii zwieńczyła proklamacja niepodległości, która również odbyła się w historycznej stolicy 22 września 1908 roku.

Perła Bułgarii  

W kolejnych dekadach Wielkie Tyrnowo doświadczyły jeszcze powodzie (1897 i 934), trzęsienia ziemi (1913 i 1928), zamach stanu z 1934 roku, II wojna światowa oraz powojenne rządy komunistów. Żadne z tych wydarzeń nie miało już jednak tak dramatycznych przebiegu i skutków jak wydarzenia z czasów osmańskiej niewoli. Współcześnie Wielkie Tyrnowo ponownie stało się prawdziwą historyczną perłą Bułgarii. Wypełnione zabytkami, majestatycznie rozłożonymi na trzech wzgórzach, gdzie natura harmonijnie przeplata się z architekturą, przyciąga rzesze turystów z kraju i zagranicy.

Piotr Worwa

Bibliografia:

Marinow Kirił, Inny Konstantynopol. Tyrnowo jako stołeczny ośrodek późnośredniowiecznej Bułgarii, Acta Universitatis Lodziensis, Folia Historica, nr 87/2011, s. 343-371.

Marinow Kirił, Tyrnowo: Drugi Konstantynopol, Trzeci Rzym, „Dzieje Bałkanów”, Pomocnik Historyczny POLITYKA, 4/2023, s. 30.

Marinow Kirił, Wektor słowiański, „Dzieje Bałkanów”, Pomocnik Historyczny POLITYKA, 4/2023, s. 27-33.

Marinow Kirił, Wybrane problemy upadku Tyrnowa, Acta Universitatis Lodziensis, Folia Historica, nr 80/2005, s. 139-160.

История на Велико Търново, veliko-tarnovo.bg

История на Велико Търново, velikoturnovo.info

Tytułowa grafika: Brama do Twierdzy Carewec w Wielkim Tyrnowie, 2025 rok. Zdjęcie mojego autorstwa.